Dzwonnica przy Bazylice Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Chełmie to masywna, czterokondygnacyjna budowla wznosząca się na około 40 metrów nad Górą Zamkową. Wzniesiona przed 1878 rokiem, stanowi dziś nie tylko element zespołu katedralnego, ale przede wszystkim najlepszy punkt widokowy w mieście. W parterze mieści się Mauzoleum Ofiar Terroru, a na wyższych kondygnacjach zawieszone są trzy historyczne dzwony, z których najcięższy waży aż 3 tony.

Historia dzwonnicy na Górze Chełmskiej

Budowla powstała w specyficznych okolicznościach historycznych – miała być symbolem triumfu prawosławia po kasacie unii. Dlatego pierwotnie zaplanowano ją na rzucie krzyża greckiego, a wszystkie przekształcenia architektoniczne zespołu katedralnego zmierzały do nadania mu bizantyjsko-prawosławnego charakteru.

Pod koniec lat 30. XX wieku dzwonnica przeszła gruntowną przebudowę. Zmieniono jej kształt na kwadratowy, a w 1939 roku według projektu Antoniego Forkiewicza podwyższono o jedną kondygnację. Zwieńczono ją hełmem latarniowym, na którego szczycie umieszczono wyniosłe berło z krzyżem – wzorowane na hełmach wież samej katedry.

Po wojnie, w 1945 roku, parter budynku zyskał nową funkcję. Zaadaptowano go na Mauzoleum Ofiar Terroru Hitlerowskiego i Stalinowskiego. Od frontu wykonano arkadowy prześwit zabezpieczony kratą, przed którym stanął znicz na podstawie w kształcie krzyża maltańskiego z napisem „Za Ojczyznę i Naród”.

Mauzoleum – miejsce pamięci

Wewnątrz Mauzoleum znajduje się konfesja wsparta na czterech kolumnach toskańskich z kamiennymi orłami. Pod nią, na wysokim cokole, umieszczono urnę z prochami ofiar z miejsc straceń. Na ścianach zawieszone są tablice z czarnego marmuru z nazwiskami pomordowanych i miejscami ich kaźni.

Przed Mauzoleum stoi metalowy krzyż poświęcony księdzu Jerzemu Popiełuszce, zamordowanemu przez funkcjonariuszy SB w 1984 roku. Wcześniej był tu krzyż drewniany, ale uległ zniszczeniu.

Nie każdy wie, że w 1946 roku dzwony na chełmskiej dzwonnicy poświęcił biskup Stefan Wyszyński, późniejszy Prymas Tysiąclecia. Uroczystość konsekracji odbyła się w sobotni wieczór przed uroczystością Chrystusa Króla, 26 października 1946 roku, przy imponującej liczbie uczestników.

Trzy dzwony z przemyskiej pracowni

Na dzwonnicy wiszą trzy dzwony wykonane w słynnej pracowni ludwisarzy Felczyńskich z Przemyśla. Każdy z nich ma swoją historię i znaczenie.

Najstarszy dzwon Maria, ważący 2155 kg, ufundowano w 1938 roku. Na jego płaszczu umieszczono płaskorzeźbę z repliką obrazu Matki Bożej Chełmskiej bez korony. Znajdował się na nim też patriotyczny napis, który podczas okupacji skuli ukraińscy nacjonaliści. Koszt tego dzwonu wynosił około 12 tysięcy złotych – równowartość 12 hektarów ziemi w tamtych czasach. Dzwon dwukrotnie pękał i ostatecznie w 2007 roku przetopiono go i odlano na nowo w tej samej firmie Felczyńskich.

Dzwon Stanisław to prawdziwy gigant – waży 3000 kg i został ufundowany w 1946 roku głównie dzięki hojności Stanisława Adamczyka, naczelnika Parowozowni w Chełmie. Środowisko kolejarskie stanowiło wówczas główny trzon parafii i to właśnie kolejarze zebrali pieniądze na ten największy dzwon. Na jego płaszczu widnieje wizerunek świętego Stanisława, biskupa i patrona Polski, oraz fasada chełmskiego Mauzoleum. Inskrypcja głosi: „Poległym za wiarę i Polskę, bohaterom – męczennikom ziemi chełmskiej”.

Trzeci dzwon Julian, ważący 1200 kg, również pochodzi z 1946 roku. Poświęcony jest pamięci pierwszego proboszcza parafii katolickiej na Górce, księdza Juliana Jakubiaka. Na płaszczu widnieje jego popiersie oraz wizerunek Matki Boskiej Chełmskiej w koronie.

Taras widokowy – najlepsza panorama Chełma

Dzwonnica znajduje się na charakterystycznym dla Chełma wzgórzu, widocznym z odległości wielu kilometrów ze wszystkich dróg wjazdowych do miasta. Z tarasu widokowego na szczycie rozpościera się piękna panorama Chełma i okolic – to zdecydowanie najlepszy punkt obserwacyjny w mieście.

Wejście na taras wymaga pokonania schodów prowadzących przez wszystkie cztery kondygnacje, ale widoki wynagradzają wysiłek. Stamtąd można zobaczyć układ miasta, otaczające je pola i lasy oraz ocenić, jak strategiczne znaczenie miała niegdyś Góra Zamkowa.

Osoby wrażliwe na głośne dźwięki powinny unikać zwiedzania dzwonnicy o godzinie 12:00. Wtedy dzwony biją na Anioł Pański i w zamkniętej przestrzeni schodów ich uderzenia potrafią naprawdę nadszarpnąć słuch. To niezapomniane, choć intensywne doświadczenie.

Dla kogo jest ta atrakcja?

Dzwonnica sprawdzi się przede wszystkim dla osób zainteresowanych historią i architekturą sakralną. Miłośnicy punktów widokowych docenią panoramę z tarasu, choć trzeba być przygotowanym na wejście po stromych schodach – to nie jest miejsce dla osób z problemami z poruszaniem się.

Rodziny z małymi dziećmi mogą mieć trudności, zwłaszcza jeśli dzieci nie radzą sobie jeszcze dobrze ze schodami. Z kolei starsze dzieci zainteresowane historią II wojny światowej znajdą w Mauzoleum cenny materiał do przemyśleń o lokalnej historii.

Warto połączyć zwiedzanie dzwonnicy z wizytą w samej Bazylice Narodzenia NMP oraz podziemną trasą turystyczną – słynnymi kredowymi podziemiami Chełma. Te trzy atrakcje tworzą spójną całość i pozwalają poznać różne oblicza tego miasta.

Informacje praktyczne – godziny otwarcia i ceny

Godziny otwarcia: Taras widokowy na dzwonnicy jest udostępniony zwiedzającym od 1 maja do początku września. W miesiącach letnich dzwonnica jest otwarta od poniedziałku do soboty w godzinach 9:30-16:00, a w niedzielę od 14:00 do 16:00. W pozostałych okresach roku zainteresowane osoby lub grupy mogą wejść po uprzednim ustaleniu terminu w kancelarii parafialnej.

Ceny: Wstęp na taras widokowy jest płatny, choć opłata jest niewielka. Dokładne informacje o aktualnych cenach najlepiej uzyskać bezpośrednio w kancelarii parafialnej lub na miejscu.

Jak dojechać: Dzwonnica znajduje się przy ulicy Lubelskiej 2 w Chełmie, na Górze Zamkowej. To najbardziej charakterystyczny punkt w mieście, widoczny z daleka. Można dojechać samochodem – w okolicy znajdują się miejsca parkingowe. Z centrum miasta można dojść pieszo w około 10-15 minut.

Ile czasu przeznaczyć: Samo wejście na dzwonnicę i podziwianie widoków zajmuje około 20-30 minut. Jeśli chce się spokojnie obejrzeć Mauzoleum i przeczytać tablice z nazwiskami, warto zarezerwować 45 minut do godziny. Połączenie zwiedzania z wizytą w bazylice to około 1,5 godziny.