Muzeum Ziemi Chełmskiej to placówka rozrzucona po czterech zabytkowych budynkach w centrum miasta, gdzie zgromadzono ponad 20 tysięcy eksponatów opowiadających historię regionu. Od szkieletu mamuta i średniowiecznych militariów po jedną z największych w Europie kolekcji sztuki konstruktywistycznej – to miejsce potrafi zaskoczyć różnorodnością.

Nie jest to typowe prowincjonalne muzeum z kilkoma gablotami. Zbiory rozciągają się na siedem działów merytorycznych, a zwiedzanie wszystkich lokalizacji zajmuje spokojnie pół dnia.

Historia muzeum – od carskiej rusyfikacji do polskiej placówki

Korzenie chełmskiego muzealnictwa sięgają 1882 roku, kiedy władze carskie powołały Cerkiewno-Archeologiczne Muzeum. Cel był jasny – gromadzenie eksponatów miało udowodnić odwieczny związek Chełma z Rusią i prawosławiem. W zbiorach znalazły się ikony, obrazy, księgi i sprzęt liturgiczny usunięte z greckokatolickich cerkwi podczas likwidacji unii w 1875 roku.

I wojna światowa położyła kres tej instytucji. Większość zbiorów wywieziono w głąb Rosji podczas ewakuacji, reszta uległa zniszczeniu.

Nieliczne ocalałe zabytki trafiły w 1919 roku do Gimnazjum im. Stefana Czarnieckiego, gdzie dyrektor Wiktor Ambroziewicz założył Muzeum Ziemi Chełmskiej – pierwszą tego typu placówkę w niepodległej Polsce. II wojna światowa znów przyniosła ogromne straty. Po wyzwoleniu odbudową muzeum zajął się Kazimierz Janczykowski, regionalista który poświęcił temu zadaniu lata pracy.

Od lat 50. XX wieku zbiory stopniowo przenoszone były do kolejnych budynków. Najpierw do dawnego Kolegium Pijarów przy ulicy Lubelskiej, potem do zespołu XIX-wiecznych kamieniczek, dawnej cerkwi unickiej przy ulicy św. Mikołaja i budynku po drukarni „Zwierciadło”.

Cztery budynki – cztery różne światy

Główna siedziba mieści się w barokowym Kolegium Pijarskim z XVIII wieku przy ulicy Lubelskiej 55. To tutaj znajduje się dyrekcja i Galeria 72 ze sztuką współczesną. Budynek sam w sobie jest zabytkiem wartym uwagi.

Kilka kroków dalej, przy Lubelskiej 57, w zespole mieszczańskich kamieniczek z połowy XIX wieku czekają wystawy historyczna i przyrodnicza. To właśnie tu można zobaczyć te najbardziej spektakularne eksponaty – szkielety zwierząt kopalnych i zbiory dotyczące dziejów miasta.

Dawna cerkiew unicka przy ulicy św. Mikołaja 4 została przekształcona w Dział Sztuki Dawnej. Wnętrze sakralne doskonale komponuje się z prezentowanymi tu ikonami, obrazami olejnymi i rzeźbami z XVII-XIX wieku.

Budynek po drukarni przy Lubelskiej 56a pomieścił działy archeologiczny i etnograficzny.

Co konkretnie zobaczysz – najciekawsze eksponaty

Wystawa przyrodnicza „Skarby przyrody” prezentuje faunę i florę regionu, ale prawdziwymi gwiazdami są zwierzęta kopalne. Skamieniałości mamuta, nosorożca włochatego, niedźwiedzia jaskiniowego i piżmowola robią wrażenie. Jest też wypchany niedźwiedź brunatny upolowany w 1904 roku – ostatni z tutejszych lasów. Uzupełnieniem są minerały i skamieniałe drzewa.

Dział historii gromadzi dokumenty, fotografie, dawne pocztówki i pamiątki osobiste znanych w regionie osób. Szczególnie cenny jest zbiór chełmskich ogłoszeń okupacyjnych oraz dokumenty z podpisami polskich królów. Militaria sięgają XIV wieku, a kolekcja numizmatów liczy ponad 12 tysięcy sztuk – monet, medali i papierów wartościowych.

Wystawa „Dzieje Chełma i regionu 1392-1944” prowadzi przez historię miasta od momentu nadania praw miejskich do zakończenia II wojny światowej. Nie każdy wie, że Chełm przez wieki był ważnym ośrodkiem administracyjnym i handlowym na pograniczu kultur.

Zbiory etnograficzne pokazują dawne przedmioty codziennego użytku, narzędzia rzemieślnicze, stroje ludowe i wystroje domów. To dobry punkt wyjścia do zrozumienia, jak żyli mieszkańcy wsi i miasteczek Ziemi Chełmskiej.

Galeria 72, powstała w 1972 roku, gromadzi jedną z największych w Europie kolekcji sztuki konstruktywistycznej. To hermetyczna dziedzina operująca geometryczną abstrakcją i wyrafinowaną metaforą – zaskakujące, że akurat w Chełmie znajduje się tak znaczący zbiór tego nurtu.

Sztuka dawna to głównie malarstwo sakralne – ikony, obrazy i rzeźby z rzymskokatolickich, greckokatolickich i prawosławnych świątyń regionu. Osobną grupę stanowi polskie malarstwo portretowe z XIX wieku, w tym wizerunki rodzin Poletyłłów, Zajdlerów, Cieszkowskich i innych lokalnych rodów szlacheckich.

Dla kogo to muzeum

Rodziny z dziećmi na pewno zainteresują się działem przyrody. Szkielety prehistorycznych zwierząt działają na wyobraźnię, a wypchany niedźwiedź to coś, co zapada w pamięć.

Miłośnicy historii znajdą tu materiał na długie godziny. Szczególnie ci zainteresowani pograniczem kultur, skomplikowaną historią Kresów i relacjami polsko-ukraińsko-rosyjskimi. Chełm był areną wielu konfliktów i przemian, co odbija się w zbiorach.

Kolekcja sztuki konstruktywistycznej to pozycja obowiązkowa dla znawców awangardy artystycznej. Tacy ludzie przyjeżdżają do Chełma specjalnie po to, żeby zobaczyć Galerię 72.

Nawet jeśli muzea nie są twoją ulubioną formą spędzania czasu, warto zajrzeć chociażby do jednego z budynków. Choćby po to, żeby zobaczyć wnętrze barokowego kolegium czy dawnej cerkwi.

Muzeum jako centrum kulturalne miasta

Poza stałymi ekspozycjami muzeum organizuje wystawy czasowe, warsztaty i spotkania. Placówka odgrywa istotną rolę w życiu kulturalnym Chełma – to nie tylko magazyn staroci, ale żywa instytucja.

W 2010 roku muzeum otrzymało Srebrny Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”, co potwierdza jego znaczenie w polskim krajobrazie muzealnym.

Informacje praktyczne – bilety, godziny, dojazd

Muzeum czynne jest przez cały rok z wyjątkiem poniedziałków. Wstęp jest płatny, choć konkretne ceny biletów najlepiej sprawdzić przed wizytą na stronie muzeum lub telefonicznie.

Główna siedziba znajduje się przy ulicy Lubelskiej 55 w centrum Chełma. Pozostałe budynki są w niewielkiej odległości – można je obejść pieszo podczas jednego spaceru po mieście.

Dojazd do Chełma: miasto leży przy trasie S12 łączącej Lublin z Dorohuskiem (przejście graniczne z Ukrainą). Z Lublina to około 60 kilometrów, z Warszawy niecałe 240. Można też dojechać pociągiem – Chełm ma bezpośrednie połączenia z większymi miastami.

Na zwiedzanie wszystkich działów warto przeznaczyć minimum 2-3 godziny, choć prawdziwi entuzjaści mogą spędzić tu pół dnia. Jeśli czas jest ograniczony, dobrym pomysłem jest skupienie się na jednym lub dwóch działach – przyrodniczym i historycznym albo sztuce dawnej.

Kontakt: ul. Lubelska 55, 22-100 Chełm, tel. 82 565 26 93, e-mail: [email protected]

Warto połączyć wizytę w muzeum z innymi atrakcjami Chełma – kredowymi podziemiami, Górą Katedralną czy starówką. Miasto ma więcej do zaoferowania niż mogłoby się wydawać na pierwszy rzut oka.